Vii. Dövi̇z Kuru Si̇stemleri̇ A. Serbest Deği̇şken Kur Si̇stemi̇

Vii. Dövi̇z Kuru Si̇stemleri̇ A. Serbest Deği̇şken Kur Si̇stemi̇

YRMBENC BLM ULUSLAR ARASI PARA SSTEM DN VE BUGN Giri Uluslar aras para sistemi genel anlamda lkelerin dviz kuru sistemlerini, uluslar aras anlamalarla yaplan dzenlemeleri, ngrlen mekanizmalar ve oluturulan mali kurulular ifade eder. Bu erevede nce altn para sistemi tantlacak, sonra 1973te son bulan Bretton Woods Sistemi ele alnacak ve en son daha yakn gemiteki gelimeler ve bugnk uygulamalar sz konusu edilecektir. I. DVZ KURU SSTEMLER

Dviz kuru sistemlerinin bir ucunda sabit kur sistemi, dier ucunda ise serbest dalgal kur sistemi yer almaktadr. En eski sabit kur sistemi altn standartdr. kinci Dnya Sava sonrasndan 1973e kadar uluslaras para sistemi olarak uygulanan Bretton Woods Sistemi de bir sabit kur sistemiydi. Kat sabit kur sistemleri ile en ar serbest dalgal kur sistemleri arasnda ok eitli karma sistemler oluturulmutur. Bu sistemler sabit ve deiken kur sistemlerinin belirli zelliklerinin birletirilmesinden elde edilmitir. Farkl dviz kuru sistemlerinin bir yelpaze oluturduklar dnlrse bu yelpazenin bir ucunda serbest deiken veya dalgal kur sistemi (freely fluctuating exchange rate system), dier ucunda ise sabit kur sistemi (pegged exchange rate system) yer almaktadr. Ancak bu iki sistemde ar uygulamalardr, bunlarn arasnda bir ok karma model bulunmaktadr. Uygulamada doal olarak bu iki ar sistemin belirli zelliklerini barndran karma modellere rastlanlmaktadr. I. DVZ KURU SSTEMLER A. SABT KUR SSTEM

Sabit kur sistemlerinin ana zellii dviz kurlarnn belirli bir dzeyde srdrlmesidir. En eski sabit kur sistemi altn standarddr. Ancak ada ekonomilerdeki kat para sistemlerinde de sabit kur sistemleri uygulanmaktadr. kinci Dnya Sava sonrasndan 1970 balarna kadar dnyada uygulanan ve Bretton Woods Sistemi olarak adlandrlan sistem bir sabit kur sistemi idi. Bugnk farkl uygulamalar iinde de ou lkeler sabit kur sistemleri uygulamaktadrlar. I. DVZ KURU SSTEMLER A. SABT KUR SSTEM 1. Altn Para Standard Dnyada altn para standard 19. yzyln ikinci yarsndan 1. Dnya Savann balangcna kadar kesintisiz biimde uygulanmtr. Savan bitiinden sonra lkeler yeniden altn standardna dnmseler de bu ikinci deneme uzun sreli olmamtr. Altn para standardnda her lkenin parasnn deeri belirli arlkta saf altn olarak tanmlanr. Bu fiyata altn paritesi ad verilir. Ulusal parann deerinin parite dzeyinde srdrebilmesi iin merkez bankas veya darphane gibi grevli bir kurum bu

fiyattan dileyen herkese altn satar ve kendisine arz edilen altnlar bu fiyattan satn alr. Bylece lke dzeyinde sabit altn fiyat uygulamas gerekletirilmi olmaktadr. I. DVZ KURU SSTEMLER A. SABT KUR SSTEM 1. Altn Para Standard Her lke bu ekilde ulusal parasn altna balaynca tm ulusal paralar otomatik biimde sabit kurlarla birbirine balanm olmaktadr. Ulusal paralar arasndaki deiim oran bu paralarn kapsad altn miktarlarnn oranna bal olarak belirlenir. rnein, *bir Osmanl akesi bir gram, bir ngiliz sterlini iki gram saf altna eitse olduu durumda, 1 ingiliz sterlini 2 osmanl akesine eit olmaktadr. Uluslaras dzeyde ulusal paralar arasndaki deiim orannn bunlarn altn miktar oranna eit olarak srdrlmesi, altnn ihra ve ithalinin serbest olmas dolaysyla gereklemektedir. Yani, eer bir yabanc para ulusal para karlnda bunlarn altn kapsamlar oranndan daha yksek bir deere kma eilimi gsterirse, kimse o dvizi satn almaz. Bu nedenlye darya deme yapacak olanlar yksek fiyattan para demektense altn gnderme yi tercih edebilirler.

I. DVZ KURU SSTEMLER A. SABT KUR SSTEM 1. Altn Para Standard rnek zerinden gitmek gerekirse, yukardaki anlatlanlara bal olarak ngiltereye deme yapmak iin stanbulda sterlin talep eden bir kimseyi ele alalm. Sterlinin altn fiyat 2 Osmanl liras olduu iin ona daha yksek bir fiyat demez. Bunun yerine ngiltereye altn ihra eder. Benzer ekilde elinde sterlin bulunan ve bunu Osmanl lirasna dntrmek isteyen bir kimse de bir sterlin karlnda 2 Osmanl lirasndan daha dk bir fiyata raz olmayacaktr. nk bunu yapmak yerine altn getirmek daha avantajl olacaktr. Bu aklamalarda altnn gnderilmesi masrafsz olarak dnld. Fakat gerekte altn uluslaras alanda tamann bir maliyeti olmaktadr. Tama giderleri dikkate alndnda yukardaki sonularda ufak deiiklikler gerekli olacaktr. Bu deiiklik, ulusal paralar arasndaki deiim oran (dviz kurlar) tama giderleri kadar bu paralarn altn oranndan sapma gsterebileceidir. I. DVZ KURU SSTEMLER A. SABT KUR SSTEM

1. Altn Para Standard zetle, ele alnan lkede bir yabanc parann piyasa kuru en fazla, *onun altn kapsamna gre belirlenen fiyat ile kapsad altn miktarnn ilgili lkeye tanmas iin gereken giderlerin toplamn eit olabilmektedir. Yabanc parann bu kuruna, ele alnan lke asndan altn ihra noktas ad verilmektedir. Yukardaki rnek balamnda, 1 gram altnn stanbul ile ngiltere arasnda tama masraf 0,02 Osmanl liras varsaylrsa, 1 sterlin = 2,04 Osmanl Liras edecektir. Bunun nedeni Sterlinin 2 gram altn deerinde olmasdr. Doal olarak bu fiyattan yksek bir Osmanl lirasn sterlin iin demek yerine altn tercih edilmesi beklenecektir. Tersi durumda, dvizin alabilecei en dk deer ise, *paralarn altn oranna gre belirlenen fiyattan altnn tama giderlerinin kartlmas ile elde edilebilmektedir. Bu da ilgili parann altn ithal noktasdr. Yukardaki rnek balamnda bu durum, 1 Sterlin = 1,96 Osmanl liras. Ksaca, altn para standard bir sabit kur sistemidir. Bu sistemde dviz kurlarnn sabit oluu grevli kuruluun bu fiyattan serbest altn alm satm faaliyetlerinde bulunmas ve altnn ihra ve ithalinin serbest oluuyla salanmaktadr. I. DVZ KURU SSTEMLER A. SABT KUR SSTEM 2. Ayarlanabilir Sabit Kur Sistemi

Sabit kur sistemlerinin temeli, dviz kurunun belli bir dzeyde belirlenmesi ve piyasada arz ve talep gelimeleri ne olursa olsun bu kur dzeyinin srdrlmek istenmesidir. Altn para sistemi kendiliinden bir sabit kur sistemidir. Oysa bugnk uygulamalarda ulusal para hkmet tarafndan baka bir lke parasna balanmakta ve hkmetin piyasaya yapacaklar mdahalelerle sabit tutulmaya allmaktadr. Bu ekilde lkenin ulusal paras ile yabanc paralar arasnda belirlenmi olan sabit fiyata parite kuru ad verilir. Fakat genellikle piyasada oluacak kurun parite etrafnda belirli snrlar arasnda deiebilmesine izin verilir. Bu uygulamaya ayarlanabilir sabit kur sistemi denmektedir. 9 rnein; 1$=2,00 TL (Parite kuru) Dalgalanma Marj=%1 Bu durumda st snr 1$=2,02 TL ve alt snr 1$=1,98 TL

Dolarn TL Kuru st Destekleme Noktas T 2,02 A T1 A1 Dolar satm 2,00 Parite Kuru 1,99

Dolar alm 1,98 A T Alt Destekleme Noktas 0 M A1 T1 Dolar Miktar 10 Piyasa kurlarnn bu dzeylerin dna kmasna izin

verilmeyeceinden, dolarn arz erisi (AA) st destekleme, dolarn talep erisi (TT) ise alt destekleme kuru dzeyinde yatay eksene paralel olacaktr. Dolarn TL Kuru st Destekleme Noktas T 2,02 A T1 A1 Dolar satm 2,00 Parite Kuru

1,99 Dolar alm 1,98 A T Alt Destekleme Noktas 0 M A1 T1 Dolar Miktar

11 TT ve AAnn kesitii noktada piyasa denge kuru 1,99 TL/$, bu kurdan alnp satlan dviz miktar 0M kadardr. Eer dolar talebi aniden artarsa dolar talep erisi T 1T1 biiminde saa kayar ve kur 2,02 TLnin zerinde ykselme eilimi gsterir. Dolarn TL Kuru st Destekleme Noktas T 2,02 A T1 A1 Dolar satm

2,00 Parite Kuru 1,99 Dolar alm 1,98 A T Alt Destekleme Noktas 0 M A1 T1

Dolar Miktar 12 Kurun 2,02 TLnin zerine kmasn engellemek iin merkez bankas lkenin resmi dviz rezervlerini kullanarak piyasada AT 1 miktarnda dolar satacaktr. Eer dviz kurlar geici deil, ciddi bir nedenden dolay st destekleme dzeyine kmsa, lkenin ulusal parasn devale etmesi (ayarlamas) gerekir. nk merkez bankasnn mdahalede kullanaca dviz rezervlerinin bir snr vardr. Dolarn TL Kuru st Destekleme Noktas T 2,02 A

T1 A1 Dolar satm 2,00 Parite Kuru 1,99 Dolar alm 1,98 A T Alt Destekleme Noktas

0 M A1 T1 Dolar Miktar 13 Ayarlanabilir Sabit Kur Sisteminin Sakncalar D denkleme sorunu: Sabit kur sisteminde d dengenin yk, d rezervlerin tkenmesi sorunu yznden ak veren lkelere yklenir. D ak veren lkede, hkmetin devalasyon karar almas, uygulanan ekonomik politikalarn baarszlnn kant saylr. Bu yzden hkmetler son ana kadar devalasyon karar almaktan ekinir ve ulusal parann ar deerlenmesine yol aar.

Likidite sorunu: Geici d aklar sonucu ulusal para deer kaybetmeye balaynca, merkez bankas piyasaya dviz arz ederek bu durumu nlemeye alr. Bunun iin merkez bankasnn yeterli d rezerve sahip olmas gerekir. 14 Ayarlanabilir Sabit Kur Sisteminin Sakncalar Gven sorunu: Speklatrler hkmetin sabit kuru srdrmesinden phe duyarsa, hemen o paradan kap salam paralara ynelirler. Bu ise, ulusal para zerindeki basklar daha da artrp olas bir devalasyonu kanlmaz klar. Speklatrler iin ilem giderleri dnda kayp riski bulunmamaktadr. Emisyon kazanlar sorunu: Bir byk yabanc lke parasnn uluslararas rezerv olarak tutulmas, emisyon kazanlar (seignorage) sorunu dourur. ABD, bask maliyeti sfra yakn olan dolarlarla ithalatn finanse etmekte, bylece ithalatnn deeri kadar emisyon kazanc salamaktadr. Trkiye ise, dolar rezervlerini artrabilmek iin mal ve hizmet ihra etmek ya da

baka bir reel kaynak maliyetine katlanmak zorundadr. 15 I. DVZ KURU SSTEMLER B. SERBEST DEKEN KUR SSTEM Dviz kurlar, rekabeti piyasa koullar altndaki bir mal gibi, dviz piyasasnda arz ve talep glerinin ileyiine braklmtr. I. DVZ KURU SSTEMLER B. SERBEST DEKEN KUR SSTEM Dviz Kuru Dviz Kuru

Toplam dviz talebi, E1 D lkenin mal ve hizmet R1 E K ithali ile yurt dna R0 D ihra edilmek istenen S sermaye miktarndan D O O Zaman M M1 M2 Dviz oluur. 0

Miktar (b) Kur Deimeleri Grafii (a) Dviz Arz ve Talebi Grafik 13.1: Serbest Kur Deimeleri Kur ykseldike yabanc mallar pahallar ve talep Grafiin (a) ksmnda grld gibi dviz piyasasnda denge edilen yabanc mal DD dviz talebi ile SS dviz miktar dolaysyla arznn kesitii E noktasnda dviz talebi azalr. olur. Piyasa hacmi OMo, denge Kur ykseldike ihra kuru ORo olur mallar dviz cinsinden D S

I. DVZ KURU SSTEMLER B. SERBEST DEKEN KUR SSTEM Dviz Kuru Dviz Kuru D S E1 D R1 E

R0 K D S D O M M1 M2 0 (a) Dviz Arz ve Talebi Dviz Miktar O Zaman (b) Kur Deimeleri Grafii

Grafik 13.1: Serbest Kur Deimeleri rnein, halkn ithal mallar tercihindeki art dolaysyla dviz talebi erisi DD biiminde saa kayacak olursa, kurlar da buna bal olarak OR1e ykselir. Piyasada hibir hkmet mdahalesi olmadndan kur, herhangi bir snra tabi olmadan deiebilir. Grafiin (b)

ksmnda grld gibi dviz kurlarndaki deimenin grafii bir testerenin azna benzer. Ancak Uygulamada hibir lke I. DVZ KURU SSTEMLER B. SERBEST DEKEN KUR SSTEM Dviz Kuru Dviz Kuru

Grafikte serbest deiken kur sistemi altnda dviz E1 D R1 talebi erisinin DD E K R0 eklinde kaymas ile d D S denge dviz kurunun E1 D seviyesine ykselmesi O O Zaman M M1 M2 Dviz 0

Miktar durumunda oluur. (b) Kur Deimeleri Grafii (a) Dviz Arz ve Talebi Grafik 13.1: Serbest Kur Deimeleri Dviz kuru Ro demeler Bilanosu bir lkenin seviyesinde tutulmak tm d gelir salayan ve gider istenirse Merkez douran ilemlerinin Bankas, demeler kaydedildii bir tablodur. bilanosunda oluan M0M2 miktarnda demeler Bilanosunun borlu dvizi a kadar ilemleri dviz talebini, alacakl piyasaya dviz ilemleri ise dviz arzn temsil D

S 1. SERBEST DEKEN KUR SSTEM LEHNDEK GRLER A) Ulusal Parann Gerek Deerini Yanstmas dviz piyasasna hkmetlerin karmad bir sistemde, dviz kurlar arz ve talep dengesine bal olarak oluacak ve dolaysyla para gerek deerini bulmu olacaktr. Ancak, dviz kurlarnn resmi makamlarca belirlendii sistemlerde ise daima kurlarn gereki olmamas olaslndan sz etmek mmkndr. Kurlar balangta denge dzeyinde belirlenmi olsa bile, belli bir zaman getikten sonra arz ve talep koullar deitiinde sabit resmi kurlar art gerek deerleri yanstmayacaktr. zellikle enflasyon oran yksek olan ekonomilerde sabit kur sistemi uygulamalarnn doal sonucu, ulusal parada ar deerlenmenin ortaya kmasdr.

B) D demeler Bilanosunun Dengesinin Salanmas Serbest deiken kur sisteminin en nemli zellii, bu sistemde d ak ve d deme fazlalarnn kendiliinden serbest deimelerle dengeye gelebilmesidir. Oysa sabit kur sistemlerinde d denge hkmet kararlarn ve youn brokratik faaliyetleri gerektirecektir. 21 C) Ekonomik Politika Uygulamalarnda Bamszlk Serbest dalgal kur sisteminde hkmetler, sabit kur sistemindeki gibi i ekonomi politikalar belirlerken d dengeyi bozaca endiesi

tamazlar. Yani, i denge amacna ynelik politika uygulamalarnda bamsz hareket etme olana elde edilmi olacaktr. Bylece, d denge amacna ynelik harcama geniletici ve harcama daraltc politikalarn uygulanmas ihtiyac domayacaktr. D denge, kur deimelerinin serbest olarak deimesine bal olarak kendiliinden salanaca iin, hkmetler demeler bilanosundan bamsz olarak, lkenin i meseleleri olan isizliin nlenmesi veya enflasyonla mcadele gibi konularla ilgilenebilir. 22 D) D Rezervlere htiyac Azaltmas Sabit kur sisteminin gerei olarak merkez bankalar yksek miktarlarda dviz rezervlerine sahip olmak zorundadrlar. Ancak, deiken kur sisteminin zelllii bu d rezervlere olan ihtiyac en aza indirmektir. Sonu olarak, lkeler kt kaynaklarn d rezervlere balamak gibi bir zorunluluktan kurtulmu olmaktadrlar. Bu sistemde sabit resmi bir kur olmad iin, merkez bankas

dviz piyasasna mdahale yapma gereksinimi duymayacaktr. Olabilecek rezerv ihtiyac yalnzca dviz arz ve talebi arasnda grlebilecek geici dengesizliklere bal ortaya kabilecektir. 23 E) Ekonomiyi D oklardan Koruma Sabit kur sistem, ulusal ekonomiyi dardan kaynaklanan enflasyon ve deflasyon gibi ekonomik istikrarszlk etkilerine kar korumasz brakmaktadr. Ekonomik istikrarszlklarn lkeler arasnda hzl bir ekilde yaylmas sabit kur sistemlerinde daha gl olmaktadr. zetle, deiken kur sistemi, yabanc enflasyon ve duruma bal dalgalanmalara kar daha yksek bir koruyucu etki salamaktadr. 24

F) Sadelik Deiken kur sistemi uygulama anlamnda basit ve kolay bir yntemdir. Dviz kurlarn belirlemek ve kurlar bu dorultuda devam ettirmek iin sabit kur sisteminde mevcut olan brokratik kararlara gerek duyulmaz. Dalgal dviz kurlarnda hkmet dviz ilemlerini piyasann ileyiine brakmtr. Bu piyasaya karlmamas anlamna gelmektedir. Sonu olarak bu sistemde kur sistemini yrtmek iin sabit kur sisteminde gerekli olan birok kurum ve kurulua ihtiya duyulmamaktadr. Bu devletin kaynaklarnn daha tasarruflu kullanlmas manasna gelmektedir. Bu nedenle deiken kur sisteminin, en az kaynak maliyeti ile uygulanabilecek, etkin bir sistem olduu sylenmektedir. 25 G) Ani ve Byk Kur Deiikliklerinden Korunma Dviz kurlarnn arz ve talep glerine bal olarak kendiliinden belirlenmesi, kurlarn piyasadaki gelimelere gre srekli deimesi anlamna gelecektir. Kurlarn bu ekilde deiebildii

durumda, byk deiiklikler doal olarak daha ufak miktarlarda ve uzun srelerde gereklemektedir. Sabit kur sisteminde bunun aksine, uzun sre zorla elde tutulmaya alan kur tutulamayacak duruma geldii zaman, dviz kurlarnda ok byk deimelerin olmas muhtemeldir. Ekonomi asndan deiikliklerin byle altra altra gelmesi, ani ve byk deiikliklere nazaran daha abuk ve kolay uyum salamay getirmektedir. 26 H) Karlatrmal stnlk Modeline Uygun Ticaret Deiken kur sistemi, dviz kurlarnn uzun dnemde denge dzeylerine ynelmesine ortam hazrlayarak, Karlatrmal stnlk modeline uygun bir uluslaras uzmanlamann olumasna yardmc olmaktadr. Bir lkenin ulusal paras resmi kurdan ar deerlenirse, o lkeye ait kaynaklar dnya piyasalarnda yapay olarak pahallaacaktr ve bylece darya sataca mal ve hizmetlerin hacmi daralrken, ithalat da genilemi olacaktr. zetle, dviz kurlarnn uzun

dnem denge deerlerini almasna izin verilmesi, dnya ticaret hacminin ve kaynak dalmn optimuma ulamas konusunda yardmc olacaktr. 27 2. SERBEST DEKEN KUR SSTEMNE KARI GRLER 1) 2) 3) 4) 5) 6) Ticaret Ve Yatrmlar Caydrc Etki Esnekliklerin Dkl stikrar Bozucu Speklasyon Yurtii Enflasyon demeler Bilanosu Disiplinin Bozulmas

Ksa Dnem Kur Deimelerinde Hedefi Ama 1. Ticaret ve Yatrmlar Caydrc Etki Dalgal kur sistemi, kurlarn gelecekteki deimeleri konusunda belirsizlie yol at iin uluslararas ekonomik ilemlerde riskleri arttrmaktadr. Bunun anlam d ticaret ve uluslaras sermaye hareketlerinin bir bakma kstlanmas demektir. Eer iadamlar yapacaklar d alm veya satm ilemlerinin bedelini, nceden salkl biimde tahmin edemezlerse, bu durum onlarn d ticaret ilemlerini caydrc bir etkiye sebep olacaktr. Kur deimelerinin ticari ve mali faaliyetlerde douraca bu risk, vadeli dviz ilemleri ile giderilebilmektedir. (hedging) Ancak bu ilemlerin bir maliyete yol at da unutulmamaldr. Ayrca, ou lkede vadeli dviz piyasalar henz kurulmam veya kurulmu olanlarda da etkinlik ok dk seviyelerde gereklemektedir. 29

2. Esnekliklerin Dkl Dviz piyasalarnda istikrar, Marshall-Lerner Kouluna baldr. Deiken kur sisteminden yana olanlar, dviz arz ve talep esnekliklerinin yksek olduunu sylemektedir, yani arz ve talebin kurlardaki deimeye hemen tepki vereceini varsaymaktadrlar. Bu artlar altnda kurdaki ufak bir deime, arz ve talep dengesini salamaya yeterli olabilecektir. Bu nedenle, deiken kur sistemlerinde kurlardaki deimenin istikrarl olaca sylenmektedir. Ancak dviz arz ve talep esnekliklerinin dk olduu varsaymnda, bu kez d ticaret akmlarnda belirli bir deime salayabilmek iin dviz kurlarnn nemli lde deimesi gerekli olacaktr. Bu sebeple, deiken kur sistemin kar olanlar, esnekliklerin deerinin dk olduunu varsayarak, dviz piyasasnn istikrarsz olacan savunmulardr. Dier taraftan ekonometrik tekniklerin gelimesiyle yaplan uygulamal almalar dviz arz ve talep esnekliklerinin yeterince byk olduunu gstermektedir. Bu balamda bu eletirinin pek destek bulduunu sylemek doru olmaz. 30 3. Maliyet Enflasyonu Yaratma Deiken kur sistemine kar olanlar, bu sistemin i maliyetler

zerinde tek ynl etkiler (rachet effect) dourarak yurtii enflasyonu krkleyeceini belirtirler. rnek vermek gerekirse, ulusal parann deer kaybetmesi durumunda, dardan ithal edilen temel gda maddelerinin fiyatlar ykselecektir. Bu iileri reel gelirleri korumak maksadyla cret art talebinde bulunmaya itecektir. Dier taraftan, parann deer kayb ile birlikte sanayide kullanlan yabanc hammadde ve yar mamul fiyatlar da ayn ekilde ykselecektir. Bylece bir yandan cretlerin art, dier yandan ithal mal girdileri fiyatlarndaki bu artlar yurtii retim maliyetlerini ykseltecektir. Sonu olarak, tm bunlara bal olarak ekonomi enflasyonist bir ortama srklenecektir. 31 nemli bir nokta, ulusal parann deer kazand durumda bu mekanizmann tersine ilemedii gereidir. zetle, cretlerde ve ithal mal girdilerin yurtii fiyatlar buna bal olarak d gstermeyecektir. Ulusal parann deer kaybetmesinin veya deer kazanmasnn net etkisi sadece retim maliyetlerinin artmas ynnde ortaya kmaktadr. Bu da maliyet enflasyonunun nemli bir nedenini oluturmaktadr.

Kar gr savunanlar ise, kurlara bal fiyat artlarnn d ticaret kesiminin ulusal ekonomideki payna ve sanayinin gelime dzeyine bal olduunu belirtmektedirler. GSYH (Gayri Safi Yurtii Hasla) iinde d ticaret kesiminin pay greceli olarak dk ve yabanc girdilerin fiyatlarndaki artn yerli retimi zendirecei durumlarda, i fiyat art beklendii gibi ok yksek olmayaca dnlmektedir. 32 Ayrca, kur deimelerinin tek-ynl fiyat art sonucunu dourmas ancak merkez bankasnn i para arzn genileterek buna bir anlamda onay vermesiyle gerekleecei aktr. Bu grte olanlar tek ynl fiyat etkisinin sabit kur sistemlerinde de sz konusu olabileceini sylemektedirler. nk, dviz kurunun sabit tutulmas, kurlarda bir deime yerine dviz rezervlerinin bundan etkilenmesi sonucunu douracaktr. Sabit kur sistemlerinde d deme fazlas olumusa bu fazlalk ulusal para arzn arttracak ve ekonomide geniletici bir etki yapacaktr. Eer hkmet yetkilileri ekonominin genilemesine kar koymazlarsa, ortaya kacak etki; i

fiyatlarn art eklinde olacaktr. 33 4. Enflasyon zerindeki Denetimi Gevetmesi Bu gre gre, sabit kur sistemi yurtii fiyat artlarn engelleyici bir sistemdir. Deiken kur sisteminin ise byle bir snrlayc etkisi yoktur. Dier bir ifade ile, sabit kur sisteminde geniletici ynde uygulanan para ve maliye politikalar enflasyonu hzlandrarak lkenin demeler bilanosu aklar vermesine neden olur. Bu da lkenin d rezervlerinin erimesine yol aar. Ama d aklar snrsz bir ekilde srdrlemeyeceine gre, lke ar enflasyonu nlemek ve fiyat istikrar salamak zorunda kalr. Oysa serbest deiken kur sisteminde d aklar, kur deimeleri ile hi deilse teoride otomatik biimde ve ani olarak giderileceinden, esnek kur sisteminde byle bir zorlayc etki yoktur. Hkmet yetkilileri d dengeyi bozma endiesi tamadklar iin ar dozda bir para ve maliye politikas izlemekten ekinmeyebilirler.

5. stikrar Bozucu Speklasyon Serbest deiken kur sistemine kar olanlar, bu sistemin istikrar bozucu speklasyona yol aabileceini ve kur dalgalanmalarnn iddetleneceini iddia etmektedirler. Ulusal parann deerindeki bir dmeyi, speklatrler bunu ilerde daha byk dler olaca eklinde yorumlayarak, elindeki ulusal paray satp, daha salam paralara gei yapma yoluna gidebilirler . Bu durumda, ulusal para daha byk deer kayplarna uram olacaktr. Gereki olmak gerekirse, dviz piyasalarnn istikrarnda speklasyonun etkisinin byk olduunu sylememiz gereklidir. Ancak, speklasyonla kur deimeleri arasndaki ilikiler aratrlrken, nce deiken kur sisteminin speklasyona sebep olup olmad, eer speklasyona neden oluyorsa bunun niteliinin ne olduu iyice aratrlmaldr. (istikrar bozucu nitelik, istikrar salayc nitelik) 35 stikrar bozucu speklasyon, speklatrlerin ulusal parann deeri dtnde bu paray satmalar, deeri ykseldiinde de bu satn almalar durumunda gerekleecektir. nk bu tarz bir

hareket kur dalgalanmalarnn iddetini yapay olarak arttracaktr. Dier taraftan, istikrar bozucu bir speklasyon, speklatrlerin ancak gnlk kur deimelerin gre hareket ettii ve bir d, gelecekte daha byk dlerin izleyeceini dndkleri durumda grlmektedir. Bu varsaym yerine, speklatrlerin salam hareket ettikleri ve hesaplarn gnlk yerine daha uzun sreli ekonomik dengelere gre yaptklar kabul edilirse, speklasyon istikrar bozucu olmak yerine istikrar salayc olacaktr. (stabilizing) 36 Sz edilen durumda ulusal parann deerinin uzun sreli denge deerinin altna dtn gren speklatrler, bu paray satn alma yoluna gidecekler ve denge deerinin zerine knca da satmay planlayacaklardr. Onlarn bu ekilde hareket etmeleri, kurda meydana gelen dalgalanmalar hafifletecek bir etki douracaktr. Sonu olarak dviz piyasalarnda istikrar salayc bir nitelikte olacaklardr. Aadaki grafikte istikrar bozucu ve istikrar salayc speklasyon gsterilmitir. 37

Bu balamda, dalgal kur sisteminin yannda ve karsnda olanlar, bu sistemde speklasyonun nitelii konusunda ayrmaktadrlar. Kar olanlara gre speklasyon istikrar bozucu olarak kabul edilirken, dierleri tarafndan ise speklasyon istikrar salayc olarak dnlmektedir. Serbest dviz kuru sistemini savunanlara gre, speklatrler uzun vadeli hesaplar yaparak, bir para ucuz olduunda o paray satn almay seecektir. Doal olarak kr etmeleri de ancak bu ekilde mmkn olmaktadr. Bu grte olanlara gre istikrar bozucu speklasyon yapanlar yanl hesap yapanlar ve sonuta zarara urayacak kesimler olarak kabul edilmektedir. Baz iktisatlarda speklasyon konusunda sabit dviz kuru sisteminin daha kt olduunu ifade ederler. Bu iktisatlarn syledikleri; ksaca, sabit kur sisteminde devalasyon veya revalasyon beklentisi olduunda bu durum speklatrler tarafndan byk speklatif akmlara dnecei ve sz konusu etkilerin daha ykc bir hal almas olasldr. Nitekim, bu yazarlar sabit kur sistemlerinde speklatif faaliyetlerin ciddi boyutlara ulamasn nleyecek bir mekanizma bulunmadn da sylemektedirler. 38

6. Ksa Dnem Kur Deimelerinde Hedefi Ama Ksa dnemde dviz kurlarnn uzun dnem denge deerlerinin etrafnda ini klar gstermesine hedef ama (over-shooting) olay denilmektedir. Deiken kur sistemine kar olanlar, denetimsiz bir dalgalanmann kaynaklar gereksiz yere d ticaret kesimleri ve yurtii kesimler arasnda ileri geri kaydrarak bir kaynak israf dourabileceini ne srerler. Bu dnceye gre devletin mdahalesi bu noktada gereklidir. Ancak bu mdahale ksa dnemli dalgalanmalar nlemeye ynelik olmas beklenmektedir. 39 3. Serbest Dalgalanan Kur Sistemini Dzenleyici Yaklamlar Akademik evrelere ne kadar ekici grnrse grnsn, tam bir serbest deiken kur uygulamaclar tarafndan benimsenmemektedir. Gerek uygulamalara bakldnda snrsz bir dalgalanmay baz olaan d durumlar hari neredeyse hibir lkede grmemekteyiz.

Bu yzden serbest deiken dviz kuru sistemlerine uygulanabilir bir nitelik kazandrabilmek amacyla eitli dzenlemeler yaplmtr. Bu yeni tasarlanan modellerin bir ksmnda dalgal kur sistemine deiik llerde mdahale edilerek daha istikrarl bir model oluturulmaya allmtr. Aadaki balantlar tklayarak gnmzde uygulamada rastlanan ve serbest dalgalanan kur sistemi ile sabit kur sistemi arasnda bir uzlama nitelii tayan balca dzenlemelere ulaabilirsiniz. 40 3 . SERBEST KUR SSTEMN DZENLEME YAKLAIMI a. Ynetimli Dalgalanma Gnmzde birok sanayilemi ve gelimekte olan lkede kur uygulamalar ynetimli dalgalanma (managed float) modeline dayanmaktadr. Bu sistemde kurlar ile olarak serbest dalgalanmaya braklmtr. Ancak, bu dalgalanma merkez bankasnn denetimi altnda yrtlen bir serbest deiken kur yaklamdr. Yani, kurlar arz ve talebe gre deiebilmektedir, fakat ar kabul edilen deimeler sz konusu olduunda merkez bankas piyasaya mdahale etmektedir. Merkez bankasnn bu mdahaleleri kurlarda arzulanan istikrarn lsne bal olarak belirlenir. *Piyasa mekanizmasna daha ok olanak vermeyi amalayan lkelerde merkez bankas mdahaleleri minimum dzeyde

olurken, daha ok kur istikrarndan yana olan lkelerde ise bu mdahaleler daha youn olmaktadr. Grld gibi, ynetimli dalgalanma hem serbest dalganan hem de sabit kur sisteminin belirli zelliklerini tayan karma bir uygulama niteliindedir. Bu ekilde, her iki sistemin olumlu ynlerinin bir araya getirilmesiyle her iki sistemden de yararlanmak ve olumsuz ynlerden kanmak mmkn olmaktadr. 3. SERBEST KUR SSTEMN DZENLEME YAKLAIMI a. Ynetimli Dalgalanma Ynetimli dalgalanma sisteminde ama ksa sreli ar dalgalanmalarn giderilmesidir. Bu nedenle kurlardaki uzun dnemli deime trendi merkez bankas mdahalelerinden etkilenmemelidir. Doal olarak burada karlalacak olan sorun dviz kurlarnn uzun dnemde denge deerlerinin tahmini olmaktadr. Bu konuda hkmetlerin dier mali ilemcilerden daha ileri bir durumda olduunu sylemek de mmkn deildir. Ancak, izlenebilecek rzgara kar durma (leaning against the wind) diye adlandrlan bir politika ile bu sorundan kurtulmak mmkndr. Ksaca, sz edilen politikalarla kurlardaki uzun vadeli deime trendini bilmeye gerek duymadan, ksa sreli dalgalanmalar istikrara kavuturulabilmektedir. Rzgara Kar Durma politikas yle zetlenebilir. Dviz piyasasnda ksa sreli bir talep fazlas ortaya knca, merkez bankas bu talep fazlasnn belirli bir oran kadar (tm deil) piyasaya dviz sat yapacaktr. Bu sayede ulusal paradaki deer kayb

(kurlardaki ykselme) yumuatlm olmaktadr. Bunun gibi, ksa sreli bir dviz fazlas durumunda da piyasadan ayn oranda dviz satn alnarak ulusal parann deerinde grlecek art frenlenmektedir. Bu tarz bir politikann uygulanmas kurlardaki uzun dnemli trendi etkilemeden ksa sreli dalgalanmalarn iddetini azaltacaktr. Ayrca sz konusu mdahaleleri gerekletirebilmek iin doal olarak merkez bankas yeterli miktarda dviz rezervine sahip olmak zorundadr. 3. SERBEST KUR SSTEMN DZENLEME YAKLAIMI b. Dalgalanma Snrlarnn Geniletilmesi ve Srnen Pariteler Bu sistemde dviz kurlarnn sabit paritelere ball srdrlr. Fakat parite etrafnda izin verilen dalgalanma snr geniletilir. (Geni Marjl Pariteler) 3. SERBEST KUR SSTEMN DZENLEME YAKLAIMI b. Dalgalanma Snrlarnn Geniletilmesi ve Srnen Pariteler Merkezi kurun (Parite) otomatik biimde kk miktarlarda ve srekli deitirilmesine dayanan bir yntemdir. Dviz kurlarnn parite etrafnda belirli

snrlar iinde dalgalanmasna izin verilir. Sistemin temel zellii merkezi kurun son birka hafta veya ayn ortalamasna gre deitirilmesidir. 3. SERBEST KUR SSTEMN DZENLEME YAKLAIMI c. Ortak Para Alanlar Sabit ve deiken kur sistemleri arasnda dier bir karma model de ortak para alan (currency areas) ya da parasal birliklerdir. (monetary union) Para alan, yakn ekonomik ilikide bulunan bir grup lkenin, ulusal paralarn sabit kurlarla birbirine balayp teki paralara kar dalgalanmaya brakmalar ile oluturulur. Blge ierisindeki lkelerin paralar arasndaki kurlar sabittir. Bu nedenle denkleme sorununun zm iin birlie girecek lkelerin belirli zelliklere sahip olmalar gerekir. Optimum para alan teorisi 1960l yllarda Robert Mundell ve Ronald McKinnon gibi yazarlar tarafndan gelitirildi. Optimum para alan, sabit kurlara dayal bir parasal birliktir, sz edilen yazarlar byle bir parasal birlie hangi lkelerin katlmasnn ekonomik adan uygun olacan aklamaya almlardr. Sonu olarak, byle bir birlie girecek lkelerin arasnda ileri derece bir faktr hareketlilii olmas gerektii dncesine varmlardr.

II. Uluslararas Para Sistemleri: Tarihe Uluslararas Para Sistemi: lkeler arasnda mevcut dviz kurlar ve deme ilikilerini dzenleyen kural, anlama ve kurumlarn oluturduu bir btndr. Bu sistem ne kadar iyi ilerse, uluslararas demeler o kadar kolay ve doru ekilde gerekleecektir. Tarihsel geliim sreci ierisinde insanlar, eski alardan beri al verilerini gerekletirmek zere eitli aralar kullanmtr. Uluslar aras deme sistemleri bakmndan, dnya ekonomi tarihi belirli dnemlere ayrlabilir.

Bunlardan birincisi, 1870lerden 1930lara kadar sren altn para a, kincisi, 1930 ile 1944 arasn kapsayan buhran dnemi, ncs, 1944 ile 1973 yllar arasnda uygulanan Bretton Woods Sistemidir. Drdncs ise, halen iinde bulunduumuz dnemi kapsar. 46 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER A. ALTIN PARA DNEM Dzenli olarak kullanlan ilk para sistemi Altn Standard (Gold Standard)dr. Altn Standard, 1870li yllardan 1914 ylnda I. Dnya Savann balangcna kadar geerli olmutur.

47 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER A. ALTIN PARA DNEM Dnyada 1870lerden Birinci Dnya Savann balangcna kadar kesintisiz olarak altn standard uygulanmtr. phesiz, o zamanlarda dnya ekonomisinin merkezi Bat Avrupa, ve zellikle ngiltere olarak sylenebilirdi. Bu sistemin balca zellikleri unlardr: Ulusal paralar arasndaki deiim oran, ilgili paralarn altn deerine gre belirlenmektedir. Dviz kurlarndaki deimeler, altnn bir lkeden dierine gnderilmesi iin gerekli masraflarn belirledii altn ithal ve ihra noktalaryla snrlandrlr. Bu durumda iktisat politikasnn temel amac olan d denkleme, otomatik gelir ve fiyat mekanizmas araclyla salanmaktadr. Altn Para Standard gerei olarak lkeler, bir d dengesizliin para arz zerindeki otomatik etkilerini nleme (ksrlatrma) yoluna gidememektedir.

48 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER A. ALTIN PARA DNEM 19. yzylda, altn standard altn a n yaanmtr. Bu dnemde uluslararas demelerde mali buhranlara nadir rastlanmaktayd. Birinci Dnya Savann patlak vermesiyle altn standard uygulamasna ara verilmitir. Sava ekonomisinin getirdii glkler nedeniyle, belli bal paralarn altna ball kaldrld ve serbest dalgalanmaya brakld. Ancak bu dnya ekonomisi asndan srekli bir zm olarak kalamazd. nk tekrar altn standardnn getirecei istikrarl bir sisteme istek vard. Sonu olarak sava sona erdii gibi, lkeler ard ardna altn standardna dnmeye balamtr. Ulusal paralar yeniden altna balanrken, sava ncesi paritelerin aynen kabul edilmesine ok nem verilmekteydi. Bu durum bir ulusal prestij konusu olarak grlmekteydi. Oysa bu tutum, ilerleyen yllarda ortaya kacak parasal buhranlarn altyapsn oluturacakt. nk sava srasndaki enflasyonist gelimeler nedeniyle, lkelerin greceli rekabet gleri deimi durumdayd. 1919da ilk olarak ABD, eski kurdan altn standardna dn gereklemitir. Bu durum dier lkelere rnek olmutur. ngiltere de 1925 ylnda sava ncesi paritesi zerinden altna balanmtr. 1928 ylna gelindiinde tm lkeler yeniden altn standardna dnmlerdir.

49 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER A. ALTIN PARA DNEM Dnya para tarihindeki bu ikinci altn standard dnemi baarl olamamtr. nk her eyden nce, byle bir sistemin varolabilmesi iin gereken temel koullar mevcut deildi. Devlet mdahalesinin giderek artt 20. yzyln ekonomik ve sosyal dnyas, 19. yzyln liberal ekonomisinden olduka farkl yd. Artk uluslararas ticaret ve demelerde snrsz bir serbestlik sz konusu deildi. Devlet, ekonomik ve sosyal alanda yeni grevler edinmitir. sizlikle mcadele, sosyal gvenlik, dengeli gelir dalm, fiyat istikrar ve iktisadi kalknma bunlarn balcalardr. Hkmetler bu amalara ynelik olarak serbest ticarete giderek artan kstlamalar koyuyorlard. D ak ve fazlalarn ulusal para arzn etkilemesi de otomatik olmaktan kmt. Merkez bankalar d dengesizliklerin para arz zerindeki istenmeyen etkilerini derhal ksrlatryorlard. (nlyorlard) D dengenin salanmas birinci ama olmaktan km, onun yerine i denge gelmiti. Ayrca sava bata Almanya olmak zere birok lke iin d bor ve sava tazminar sorununu dourmutur, bu da sermaye akmlarnn hzn yavalatmtr. Sz edilen nedenlere bal olarak 1920 lerdeki ikinci altn standard uygulamas uzun mrl olmamtr.

50 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER B. K SAVA ARASINDAK BUHRAN DNEM Byk Dnya Depresyonu, altn standardnn ykln hzlandrmtr. 1929 buhran nce ABD nin sermaye piyasasnda bir panik olarak ortaya km ve sonra da bu lkenin sanayi retiminde ve istihdam dzeyinde ar dler eklinde etkisini gstermitir. Neticesinde, bu lkenin ithalat aniden azalm ve d dnyaya salad krediler kesilmitir. ABD ayrca, ierde yaanan isizlii nlemek amacyla 1930 da Smooth-Hawley tarife kanunu ile gmrk tarifelerini de (ortalama 50%) ykseltmitir. Bu durum Amerikan ekonomisinin canll dier lkeler iin ok nemli olduu iin dikkate alnmas gereken bir noktadr. Amerikadaki bu olaylara dier lkelerin gsterdii ilk tepki, altn standardndan ayrlmak ve d almlar zerinde kstlamalar koymak eklinde olmutur. Bu dnemde, milli gelir ve alma dzeyindeki dmeyi nlemek iin tarifeler ve teki ticaret engelleri sk kullanlan aralar olmulardr. lkelerin kendi milli gelir ve istihdam dzeylerini bu gibi yollarla korunmaya allmasna komuyu zarara sokma politikas (beggar-thy-beighbor policy) denilmektedir. Btn bu uygulamalar dnya retim ve ticaret hacmini daha nce grlmemi bir ekilde drmtr. 1932 ortalarnda sanayi mallarnn dnya retim ve ticareti, 1929 yl balarndaki miktarn yaklak 1/3 orannda gerilemitir.

51 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER B. K SAVA ARASINDAK BUHRAN DNEM Uluslararas mali alanda beklenen panik ise 1931 ylnda Credit Anstalt adl bir Viyana ticaret bankasnn iflasa srklenmesi zerine balamtr. Hemen tm Avrupa lkelerinde yabanc alacakllar, ksa sreli alacaklarn geri ekmek iin bankalara akn ettiler. Alman Merkez Bankas bu durumda lkenin altn ve dviz rezervlerinin tkenmesini nlemek iin, kambiyo denetimi uygulamaya balamtr. Bu uygulamay birok kuzey ve dou avrupa lkesi de takip etmitir. Bylece, 1930lara gelindiinde lkeler birer ikier altn standardn terk etmi bulunuyorlard. ngiltere altn standardndan 1931de, ABD ise 1933de ayrlmtr. Altn standard ilevini yitirdikten sonra ulusal paralar birbirine dntrebilme imkan kalmamt. Bu durum lkeleri, uluslararas demelerde iki tarafl (bilateral) anlamalar yapmaya zorlam ve bylece dnyada varolan ok tarafl denkletirme mekanizmas ortadan kalkmt. Bu gelimelerin neticesinde dnya ticareti ciddi bir darboaza girmiti.

52 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER B. K SAVA ARASINDAK BUHRAN DNEM rdelenmesi gereken bir nokta ise, para alanlar ve para bloklar ad verilen mali gruplamalarn bu dnemde ortaya kt gereidir. rnein, ngiltere altn standardndan ayrldktan sonra sterlinin deerini serbest brakmtr. Buna istinaden parasndaki ar dalgalanmay nlemek iin piyasaya yapaca mdahaleleri desteklemek iin ngiliz Kambiyo Denkletirme Fonu (Exchange Equalization Fund) kurmutur. Bu fonun grevi gnmzdeki merkez bankalarnn yaptklarna benzer ekilde, serbest piyasada, sterlin karlnda yabanc paralar alp satarak ulusal parann istikrarn salamakt. Altn standardnn yklmasndan sonra, ounluu eski ngiliz smrgelerinden oluan bir grup lke, ulusal paralarn sterline balamtr. ngiltere de parasndaki ar dalgalanmay nleyerek bu lkeleri zarara uratmaktan kanyordu. Sonu olarak, sz edilen lkeler ngilterenin nderliinde bir sterlin sahas ortaya kmtr. 53

II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER B. K SAVA ARASINDAK BUHRAN DNEM Sterlin sahasnn merkezi Londra idi. Bu gruba bal lkeler d rezervlerini ounlukla sterlin olarak Londrada tutuyorlard. Blge ii ticarette demeler, Londradaki bu rezervlerin kullanlmas ile greceli biimde serbeste yaplabiliyordu. Fakat sterlin alannn dndaki lkelerle ticaret, sk kambiyo denetimi ve youn ithal kstlamalarna tabi tutulmaktayd. Fransann nderliinde de ufak bir grup lke (svire, Belika ve Hollanda) ulusal paralarn altna bal olarak srdrmlerdir. Bu lkeleri de altn bloku olarak sayabiliriz. Fakat demeler birok kstlamaya tabi tutuluyordu. Nitekim, sz konusu dnemde byk d deme aklarn nleyebilmek iin Fransa, ithalatta kota sistemini uygulamaya koymutu. Almanya nderliindeki ounluu az gelimi lkelerden oluan geni bir grup ise, kambiyo denetimi uygulamasna balamlardr. (Trkiye dahil) 54 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER B. K SAVA ARASINDAK BUHRAN DNEM

ABDye gelirsek, bu lke serbest dalgalanmaya brakt dolarn bir miktar deer yitirmesine izin verdikten, 3 1 Ocak 1934 te 1 ons altn: 35$ olarak dolar deeri belirlenmitir. Bu tarihte saptanan resmi dolar fiyatnda 1971 yl Aralk ayna kadar dolarn devalasyonuna kadar bir deime yaplmamtr. zetle sylenebilir ki, kinci Dnya Savann ncesinde, uluslararas mali alan tam bir karklk iinde bulunmaktayd. Evrensel altn standard yklm ve onun yerine stte ifade edilen birbirinden ilgisiz balca para bloku olumutu. 55 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER B. K SAVA ARASINDAK BUHRAN DNEM Kambiyo denetimi uygulayan geni bir grup lkenin ulusal paralar konvertibilitesini yitirmitir. Bu lkelerde ticaret iki yanl anlamalarla dzenlenmeye allmtr, yksek gmrk tarifeleri

ve sk miktar kstlamalar yaygn kullanlan uygulamalar durumuna gelmitir. Sabit kurdan paras ar deerlenen lke devalasyon yapyor, ancak ticaret ortaklar da bundan zarar grmemek iin kar devalasyonlara bavuruyorlard. Altn Blokuna bal lkeler de sabit kurlardan doan d aklarn nlemek iin gmrk tarifelerini ykseltmekte ve youn miktar kstlamalar uygulamaktayd. Yalnzca sterlin blgesi iinde ticaret bir lde serbeste yrtlyor ve dier bloklara gre paralar olduka snrl bir konvertibiliteye sahip bulunuyordu. 56 II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER C. BRETTON WOODS SSTEM Temmuz 1944'te ABD'nin New Hampshire eyaletinin kk bir beldesi olan Bretton Woods'da imzalanan "Uluslararas Para Anlamas" ile

uluslararas demelerde kullanlacak yeni bir sistem gelitirilmitir. 1944 ylnda Bretton Woods kasabasndaki toplantda Uluslararas Para Fonu (IMF) ve Dnya Bankas (WB) kurularak Bretton Woods Para Sistemine geilmitir. Bu sisteme gre, her lke parasn belirli bir deiim oranndan dolar ya da altna sabitlemi ve sadece %1 bandnda dalgalanmaya izin verilmitir. Uygulanmasndan IMF sorumlu olmas nedeniyle Bretton Woods Sistemine, IMF Sistemi veya Ayarlanabilir Sabit Kur Sistemi (Adjustable Peg) denmitir. 57

II. ULUSLARARASI PARA SSTEMLER C. BRETTON WOODS SSTEM Bretton Woods anlamasyla ortaya kan yeni uluslararas para sisteminin zellikleri yledir: Anlamay kabul eden her lkenin parasnn deeri dolara gre saptanmtr. Dolar altn ile dntrlebilirliini koruyan tek ulusal para olarak kalmtr. Anlama ile 1 ons altn = 35 dolar ya da 1 dolar 0,88867 gr. altn olarak belirlenmitir. Ulusal paralarn dolar paritesi etrafnda dalgalanma marj, alt ve st ynde yzde bir (%1) olarak snrlandrlmtr. Anlama, ancak ok zel ve dzeltilmesi olanaksz parasal dengesizliklerde herhangi bir lkeye, parasnn dolar karsndaki deerini deitirme olana tanmaktadr. Bu tr dzeltmeler iin ngrlm olan devalasyon ve revalasyon oranlar en ok % 10dur. Ancak sz konusu

ekonominin yapsndan doan dengesizlikler nedeni ile yaplacak deiiklik % 10'u aacaksa , bu takdirde IMFnin izni gerekmektedir. 58 Dolarn Anahtar Para Stats Kazanmas Bretton Woods Sisteminde dolar altna bal, deeri sabit bir para idi. Dier taraftan btn ulusal paralarn baland ortak payda (numeraire) olmaktayd. Bu zellikleri neticesinde dolar uluslararas ekonomik ve mali alanda aadaki ilevleri stlenmi olmaktayd. 1. Uluslararas deme Arac Dolar bir uluslararas deme arac idi; nk uluslararas demelerde arlkl olarak dolar kullanlyordu. (gnmzde bu durum Euronun ortaya k ve ABD nin tek g zelliini yitirmesine bal olarak deiim ierisindedir) 2. Uluslararas Deer Standard Deeri deimeyen bir para olduu iin uluslararas bor, alacak, deme, bte gibi mali deerler dolara balanyor veya bu deerler dolar ile llmekteydi. 59

3. Rezerv Arac D demelerde yaygn olarak kullanld iin dolar, altn ile birlikte lkelerin d demelerinde kullanmak zere biriktirdikleri bir d rezerv paras durumundayd. 4. Mdahale Arac Tm lkeler paralarnn resmi deerini dolar cinsinden tanmladklar iin bu deerin sabit tutulmas iin piyasaya yaptklar mdahelelerde (merkez bankasnn piyasadan dviz alm ve satmlar) dolar kullanlmtr. Btn bu zellikler ise Amerikan dolarna uluslar aras ekonomide bir eit anahtar para (key currency) stats salamtr. 60 BRETTON WOODS SSTEM UYGULAMASI Dolar Ktl Dnemi kinci Dnya Savandan sonra 1950lerin bana kadar olan srete dnyada iddetli bir dolar ktl (dollar shortage) meydana gelmitir. Ayn

dnemde, Bat Avrupa lkeleri ve Japonya, savata yklan ekonomilerini onarmak iin youn bir aba iinde idiler. Onarm iin gerekli ara gerelerin salanabilecei tek kaynak ABD idi. Bu sebeple, bu lkelerin tm altn rezervleri Amerikaya akmaktayd. Ayrca ABD de ounluu hibe yoluyla olan Marshall yardmlaryla sz konusu lkelerin kalknmalarna nemli lde destek olmutur. Ancak 1950lerin balarnda ilerisi iin ok nemli olan, fakat dikkatleri fazla ekmeyen bir olay ortaya kmtr. ABDnin demeler bilanosu ilk kez ak veriyordu. O dnemde sisteminin ileyii asndan aklarn yararl olaca bile dnlyordu. nk dnyada likidiye arznn arttrlmas, hereyden nce, Amerikann d deme aklarna bal olmaktayd. 61 Ar Dolar Bolluu Amerikann d aklar giderek sreklilik kazanm ve bu durum Bretton Woods sisteminin yklmasndaki temel etken olmutur. 1958e gelindiinde dnyada artk bir dolar ktl deil, ar dolar bolluu (dollar glut) sorunu ortaya kmtr. Yani bu tarihlerde Amerikan dolar ar-deerlenmi bir para durumuna gelmi olmaktayd. Bu sebeple dolar devalasyonu gerekliydi. Fakat dolarn sahip olduu

anahtar para stats nedeniyle, onun devalasyonu engelleniyordu. ABDnin bunu tek bana yapmas da mmkn deildi. Bat Avrupa lkeleri ve Japonya, 1960larn kalknmalarn gerekletirip nemli birer ekonomik g halinde ortaya knca, biriktirdikleri dolar vakit gemeden FED (Federal Reserve Bank) ta altna evirmeye balamlardr. Amalar, Sava srasndaki altn stoklarnda yaanan erimeyi geri getirmek ve doal olarak altn rezervlerini bytmekti. Ayrca Fransz Devlet Bakan ayn dnemde dolara adeta sava ilan etmiti. Bu lke sisteminin ABDye salad ayrcalklar nedeniyle sistemi eletirmekteydi. Altn fiyatlarnn 2 veya 3 kat arttrlarak yeniden altn para standardna dnn gerekli olduunu savunuyorlard. 62 Uluslaras mali alanda beklenen kriz ilk kez 1960 ylnda altna hcum ile balamtr. Amerikann giderek eriyen altn stoklar karsnda speklatrler dolarn er ge altna gre devale edileceini tahmin ederek, altn borsasnda youn almlara balamtr. Bu ar talep karsnda sekiz sanayilemi lke (ABD, ngiltere, Belika, Almanya, Fransa, talya, Hollanda, svire) altn resmi fiyat 35 dolar seviyesinde tutabilmek iin sz konusu tarihte

Londra Altn Fonu (Gold Pool) ad verilen fonu oluturmutur. Bu fonla amalanan altn fiyatlarnn sabit tutulmas ve ngiliz bankasna altn satlarnda destek olmaktr. Bu satlarn byk bir blmn karlayan ABD olmutur. 63 Buhran Dnemi Bu dnemde uluslararas para piyasalarndaki buhranlar giderek younluk kazanmaya balamt. rnein, ngiliz Sterlini 1964 den beri sarsnt geiriyordu. Sterlin 1967 ylnda devale edildi. 1968 balarnda speklatrler yeniden altna hcuma baladlar. Bunun zerine 1968de altn fonu yeleri, bundan byle serbest piyasada altn fiyatlarn destekleme karar almlardr. Merkez bankalar arasndaki ilemlerde resmi altn fiyat uygulamas srdrlecekti. Bylece Altn Fonu dalm ve altn iin ikili bir fiyat sistemi benimsenmi olmaktayd. Birisi serbest piyasada arz ve talebe gre oluan fiyat, dieri ise merkez bankalar arasndaki ilemlerde geerli olan resmi fiyattr. kili fiyat uygulamas, altnn parasal fonksiyonunda nemli bir gerilemeye sebep olmutur. Bu sreten sonra Fransz Frank bask altna girmitir. Mali fonlar kitleler halinde franktan karlp, Alman mark gibi salam paralara yneltiliyordu.

1969 ylnda frank devale edilmitir. 64 Dolarn Devale Edilmesi ve Bretton Woods Sisteminin Yklmas 1960larn sonlarnda srekli istikrarszlklar uluslararas mali alann balca zellii durumuna gelmiti. ABD ise bu artlar altnda Almanya ve Japonya gibi demeler bilanosu fazla veren lkelerden paralarn dolara gre revale etmelerini istiyor. Fakat onlar ise buna yanamyorlard. Bunun doal nedenlerine saymak gerekirse, d deme fazlalar bu lkelere nemli bir ekonomik ve siyasal g salyordu. Ayrca ihracat firmalar ve iftiler revalasyona gitmemesi iin hkmete bask yapyorlard. Sonu olarak Amerikan Devlet Bakan Nixon, Batl lkeleri ve Japonyay revalasyona zorlamak amacyla, 1971 de eitli nlemler almtr. rnein, ithalat zerindeki gmrk vergileri yzde 10 orannda arttrlm ve yerli mallarn satnalmnda vergi indirimi salanmtr. 65

Bu gelimeler zerine Washingtonda Smithsonian Institutede toplanan Onlar Grubunun yeleri, dolarn devalasyonu konusunda anlamaya vardlar ve 1971 deki Smithsonian Kararlar ile dolar, dier paralara gre ortalama yzde 9 orannda devale edildi. Altnn resmi fiyat 35 dolardan 38 dolara kartlmtr. Sonu olarak dolarn altn konvertibilitiesi srekli olarak kaldrlm olmaktayd. Smithsonian dzenlemeleri, uluslar aras para sisteminde ok az deiiklik yapmtr. Ulusal paralar, daha yksek kurlardan yine dolara balanm ancak dalgalanma marjlar geniletilmekle, sisteme biraz esneklik kazandrlm oluyordu. Dolarn devalasyonuna karn, ABDnin d deme aklarndaki artlar srmekteydi. Bu byk aklar, uluslararas ticari ve mali evrelerde Smithsonian dzenlemelerinin baarsz olduu ve yeni bir devalasyonun gerekli olduu dncesini ortaya karmt. 1973 ylnda dolar bir kez daha speklatif bask altna girmi ve Batl sanayilemi lkeler dolarn yeniden devalasyonuna karar vermilerdir. Bylece, ikinci kez, ortalama yzde 5 orannda dolar devalasyonu gerekletirilmitir. Altnn resmi fiyatda 38 dolardan 42,3 dolara ykseltilmitir. Fakat yaplan kur ayarlamalarna ve alnan tm nlemlere karn uluslar aras mali piyasalarda istikrar bir trl salanamyordu. 66

Bu karklk ortamnda Japonya, Kanada ve skandinav lkeleri paralarn dalgalanmaya braktlar. AET lkeleri de 16 Mart tarihinde ulusal paralarn dolar karsnda dalgalanmaya braktklarn ilan ettiler. Bu sabit kurlu Bretton Woods sisteminin yklmas anlamna geliyordu. 67 Bretton Woods Sistemi Neden Ykld? 1944 ylnda ortaya karlan ve sabit kurlara dayanan Bretton Woods Sistemi, 1973 ylnda gelimi lke paralarnn dalgalanmaya braklmasyla yklmtr. Ancak sistem 1960larn ortalarna kadar herhangi bir aksaklk yaamadan ileyiini srdrmtr. Almanya ve Japonya gibi lkeler de bu sistemde o mehur kalknmalarn gerekletirmilerdir.

nemli nokta bu sistemin neden 1970 lerde ykldnn irdelenmesidir. Bretton Woods sisteminin temel aksaklklar be temel grupta toplanabilir. Olmas gereken uluslararas para sistemini bilebilmek iin bu yanllar iyi incelemek gereklidir. 68 D Denkleme Sorunu Bretton Woods Sistemi, altn standard veya dalgal kur sistemlerinde olduu gibi otomatik bir denkleme mekanizmasna da dayanmyordu. Denkleme sorunu, hkmetlerin alaca kararlara braklmt. Balca kur ayarlamalar, ak veren lkenin devalasyon, fazla veren lkenin de revalasyon yapmas eklinde olmaktayd. Fakat sistem sabit kur modeli olduu iin, ok sr kur ayarlamas da yaplamazd. Devalasyona en son are olarak bavurulacak, ncesinde para ve maliye politikas gibi yurtii nlemler denenmesi ngrlyordu. Bretton Woods Sisteminin sabit kur zellii, uygulamada dviz kurlarna adeta bir dokunulmazlk kazandrmt. Kamuoyu, devalasyonu hkmetlerin uygulad ekonomik ve mali politikalarn bir gstergesi

olarak deerlendiriyordu. Bu nedenle, hkmetler de bu arac olabildiince kullanmaktan kanyorlar ve bir takm yapay nlemler de d aklar bask altna alma yoluna gitmilerdir. 69 Devalasyon etkin bir biimde kullanlamaynca geriye, daraltc para ve maliye politikas ile d ticaret ve kambiyo kstlamalar gibi nlemler kalmaktayd. D ticaret ve kambiyo denetimleri, serbest ticaret mantna ters dyordu. Para ve maliye politikas ile toplam harcamalar deitirerek d denklemeyi salamak da kendine zg zorluklar mevcuttu. rnein; d ticaret kesiminin ulusal ekonomi iindeki pay greceli olarak kk olan lkelerde , bir d an kapamak iin toplam harcamalarn ok byk llerde kslmas gereklidir ki, bu da lkedeki isizlik sorununu inanlmaz boyutlarda arttracaktr. Ksaca, istikrar ynnde ekonominin iinde bulunduu durum, d dengeyi salamak amacyla toplam harcamalarn kslmasna olanak vermedii durumlar sz konusu olabilmektedir. Tm bunlardan ayr olarak, Bretton Woods Sistemi uluslararas denkleme ykn, ak veren lkelerin srtna yklemektedir. Buna karlk d fazla veren lkeler asndan d rezerv biriktirmenin bir st snr yoktur. Dolaysyla d fazla veren lkeyi denklemeye zorlayan byle bir mekanizma bulunmamaktadr. Bu da denklemenin yk asndan

ak veren lkelerle d fazlaya sahip lkeler arasnda eitsizlik bulunmas demektir. 70 Likidite Sorunu Sabit kur rejimlerinde d aklar finanse etmek iin uluslararas rezervlere gerek duyulmaktadr. nk ak veren lkede dviz talebinin dviz arzn amas karsnda kur ykselme eilimi gsterecek, bunu nlemek iin de merkez bankasnn piyasaya mdahale edip dviz satmas gerekecektir. Btn lkelerin bulundurduklar d rezervlerin toplamna uluslararas likidite ad verilmektedir. Bretton Woods Sisteminin temel rezerv aralar, altn ve Amerikan Dolar idi. Ancak, altn, retiminin yetersizlii ve sanayideki yaygn kullan alanlar nedeniyle, giderek byyen uluslararas likidite ihtiyacna cevap verecek durumda deildi. O bakmdan likidite ihtiyac, zorunlu olarak, Amerikan Dolar ile karlanmtr. Bu da sistemin en arzal ynlerinden birini oluturmaktayd. nk uluslararas likiditenin elde edilmesi, bir lkenin d deme a vermesi gibi istikrarsz ve uluslararas denetimden uzak bir kaynaa balanm olmaktayd. Dier yandan, Amerikann d deme aklar likidite art salarken, ayrca dolara olan gveni sarsmtr. Sonu olarak, dnya apnda istikrarszlklar ortaya kmtr.

71 Gvensizlik Sorunu Bretton Woods Sistemi, yazmzn st ksmnda belirtildii gibi uygulamalarn srdrlebilir olup olmayaca konusunda gvensizlik dourmaktayd. Bu yzden, speklasyonu adeta krkleyen bir sistemdi. Speklasyon hem dviz piyasalarnda hem de altn piyasalarnda kendini gstermekteydi. Sistemin temelinin altna dayal olmas, ABDnin snrsz d aklar vermesi nedeniyle bir gn gelip ABDnin yabanc merkez bankalarna tand dolar altn konvertibilitesini srdremeyecei beklentisi ortaya kmtr. Bu durum resmi altn fiyatlarndaki olas bir ykseliten yararlanmak zere altn speklatrlerini youn bir satn alma faaliyetine yneltmiti. Ayn ekilde sistemin zn oluturan sabit parite modeli, dviz speklasyonlar iin uygun bir ortam yaratyordu. Artan d aklar karsnda lkenin hala eski srdrmeye almasnn er ge baarsz olaca biliniyor, byle olunca da youn speklatif kalar ortaya kabiliyordu. Bu da olas bir devalasyon kanlmaz ve daha derin hale getiriyordu. zetle, sistemin temelinde yatan sabit kur uygulamas, dourduu gvensizlik nedeniyle adeta speklasyonu tevik eden bir mekanizma zellii tayordu. 72

Emisyon Kazanlar Sorunu Altn ve gm gibi, para olarak kullanlan madenlerin retimi iin, dier mallarda olduu gibi, deien llerde reel retim faktrlerine ihtiya duyulmaktadr. Yani, madeni paralarn bir reel retim maliyeti, bir de paralk deeri (zerinde yazl olan deer) bulunmaktadr. Altn standardnn uyguland dnemlerde altn madenin retim maliyetinden yksek olan paralk deeri fark, bu paralar kartan lkelerin kral ve hkmdarlarna gidiyordu. (bu yzden buna seignorage hakk denilmektedir) Gnmzde kat para standard geerlidir, kat paralarn retim maliyeti yok denecek kadar azdr. Dolaysyla, merkez bankalarnn para basmas, net olarak baslan parann deerine yakn miktarda mal ve hizmeti temsil etmektedir. Seignorage hakk bugnk toplumlar iin de sz konusudur. Yalnz bu haktan hkmdar veya herhangi bir kurum deil, btn toplum yararlanmaktadr. Kat para rejiminde seignorage yerine emisyon kazanlar terimini kullanmak daha doru olmaktadr. 73

Bretton Woods sisteminde seignorage veya emisyon kazanlar sorunu, ABDnin rezerv para lkesi olarak elde ettii ayrcalklarla ilgili olmaktadr. Ksaca, dolar basmann sfra yakn maliyeti ile bu dolarlar kullanarak elde edilen yabanc mal ve hizmetlerin deeri arasndaki fark, bir anlamda ABDnin seignorage kazanc oluyordu. ABDnin bu karlk sorumluluu ise, nceleri yabanc merkez bankalar tarafndan kendisine sunulan dolarlar altna evirmekten ibaretti. 1960 lardan sonra bu ykmllkte fiilen sona ermitir. Bugnde devam eden sorumluluu ise yabanclarn elinde bulunan dolarlar ABDnin bu lkelere kar borlarn temsil etmesidir. Bu durum ABD iin bir tr faizsiz kredi almas gibi zellik tamaktadr. Bretton Woods sistemi yklmadan nce ABDye salad ayrcalklar nedeniyle teki lkeler tarafndan byk eletiriler almtr. 74 Az Gelimi lkelerin Kalknma Sorunlar Bretton Woods Sistemi, az gelimi lkelerin kalknma gereksinimlerini karlayamamtr. Sistemin temel felsefesi olan serbest ticaret ve snrsz konvertibilite, o dnemlerde ou

gelimekte olan lkenin ekonomik gereklerine ters dmekteydi. Yani sistemin az gelimi lkelere yeterli lde reel kaynak transferi salad sylenemez. 75 III. BRETTON WOODS SONRASI GELMELER Arz Yanl Ekonomi Politikas ve Dolar 1973 balarnda belli bal sanayilemi lkeler, Bretton Woods sisteminin temelini oluturan, paralarn sabit kurlardan Amerikan Dolarna balama uygulamalarna son vermilerdir. Sonu olarak, bu lkelerin paralar ile Amerikan Dolar birbirlerine kar dalgalanmaya braklm olmaktayd. Bretton Woods Sisteminin kilit paras olan dolarn dalgalanmaya braklmas, ok eitli ynlerden nem tamaktayd. nk dolar nce, uluslararas bir deer standard idi. Fakat dalgalanmann olduu bir para bu standart olma ilevini yerine getiremezdi. kinci boyut ise, dolarn rezerv paras olmas zelliidir. lkeler resmi rezervlerinin byk bir blmn Amerikan Dolar cinsinden

tutmaktayd. Yeni durum, rezervleri eitlendirmek anlamna gelen rezerv ynetimi sorununu ortaya karmtr. nc boyut ise, yukarda belirtildii zere, Bretton Woods sisteminin yklmasndan sonra ounluu az gelimi lkelerden oluan bir grup lke, sabit kur uygulamalarn srdrerek paralarn yeniden Amerikan dolarna balamlardr. Dolarn teki paralara gre deerinin deimesi, o lkelerin ulusal paralarnn da, ayn yabanc paralar karsnda deerlerinin deimesi anlamna gelmekteydi. Bu nedenle bu tarz bir gelime d denge durumlarn olumsuz etkileyecei ve parasnn dolara balayan lkeler asndan olumsuz sonular dourmas kanlmaz olmaktayd. 76 III. BRETTON WOODS SONRASI GELMELER Arz Yanl Ekonomi Politikas ve Dolar

Bu bahsedilen sorunlar mnasebetiyle, gnmzdeki sistemin nemli bir paras olan para sepetlerine verilen byk nem ortaya kmtr. lkeler SDR ve ECU gibi genel veya blgesel para sepetleri dnda, zel olarak oluturduklar birleik hesap paralar oluturma yoluna da gitmilerdir. Bir tek para yerine, deer standard olarak bir para sepetinin belirlenmesi, tek para deerinde grlebilecek ani ve sk deiikliklerin etkilerini azaltmaktadr. Bu duruma bal olarak SDR ve ECU gibi birleik para birimlerinin uluslar aras deer ls olarak kullanlmas olduka yaygnlamtr. Avrupa para birimi Euro nunda bu amala kullanlmas beklenilmektedir. Dolar 1973 Mart aynda dalgalanmaya braklnca piyasada bir miktar deer kaybetmiti. Fakat birinci petrol oku, dolarn deerini ykseltici bir etki ortaya karmtr. 1977den sonra dolar tekrar inie geince, Carter Ynetimi dolar desteklemek iin baz nlemler almtr. (sk para ve maliyet

politikalar) 77 III. BRETTON WOODS SONRASI GELMELER 1. Arz Yanl Ekonomi Politikas ve Dolar Dolarn deerinde ykselmeye yol aan dier bir gelime ise 1980de Reagan Ynetiminin i bana gelmesiyle uygulanan Arz-Yanl Ekonomi Politikasdr. (supply-side economics) Talepten ok arz faktrne arlk veren bu politikalar Keynes ekonomisinin tersine, ekonominin canlandrlmas iin retimin artrlmas, bu amala da zel kesimin zendirilmesi esasna dayanmaktadr. zel kesimi tevik etmek iin vergilerin indirilmesi ve kamu harcamalarnn kslmas ngrlmektedir. Bu nlemlerin ortaya kard bte aklar ise i ve d borlanma, yani yksek faiz politikas ile finanse edilmitir. 1980 balarnda uygulamaya konulan bu politika ile, Avrupa ve Uzak Dou piyasalarnda ksa sreli fonlarn youn bir ekilde ABDye doru akt grlmtr. lkeye youn olarak giren yabanc sermaye fonlar, dolarn deerini yapay olarak ykseltiyordu. Dolarn deerinin bu ekilde ykselmesine ramen, ABDnin bunu nlemek adna bir giriimde bulunmamas zel kar salamaya ynelik ihmal

(benign neglect) politikas olarak adlandrlmaktadr. Bu durum 1981 den 1985 e kadar srmtr. 78 III. BRETTON WOODS SONRASI GELMELER Arz Yanl Ekonomi Politikas ve Dolar lkelerinden sermaye kana neden olduu iin, Japonya ve Almanya gibi lkeler bu politikalardan ikayetiydiler. ABD ise bu lkelerin, zellikle Japonyann kstlayc politikalar sonucu biriktirdikleri d deme fazlalarnn Amerikan ticaret bilanosu aklarna yol atn savunarak, bu lkelerin daha liberal bir d ticaret rejimi ve harcama geniletici politikalar izlemeleri gerektiini sylemekteydi. Sonuta, 1985 ylnn Eyll aynda taraflar arasnda anlama salanmtr. Bu duruma gre, ABD yksek faiz politikasn brakm, Japonya da i piyasada harcamalarn geniletici politikalar uygulamay kabul etmitir.

Plaza Anlamasndan sonra dolar, dviz piyasalarnda inie gemi ve bir sre sonra da belli bir istikrara kavumutur. Bugn itibariyle uluslar aras borsalardaki gelimelere bal olarak dolarn deeri deimektedir. Ancak eitli piyasalarda dolarn deerinde ortaya kan ani ini ve klar ounlukla ilgili yabanc lke merkez bankalar tarafndan piyasaya yaplan mdahaleler ile nlenmeye allr. 79 III. BRETTON WOODS SONRASI GELMELER 2. Avrupa Birlii ve Tek Para Birimi:Euro Avrupa Ekonomik Topluluu'nun kurucular, topluluun ekonomik ve siyasal birleme yolundaki baarsnn byk lde ortak ekonomik, sosyal ve parasal politikalar izlenmesine bal olduunun bilincindeydiler. Her lkenin bamsz ekilde uygulayaca ekonomik ve parasal politikalar, dier yeler zerinde nemli derecede olumsuz etkiler dourabilirdi. O bakmdan ekonomik birleme yolunda ileri admlar atlabilmesi iin, parasal birleme alannda da ortak politikalar benimsenmesi gereki

yordu. 80 a) Parasal Birlie Varan Gelimeler Bununla birlikte, Topluluk kurulduu zaman, ye lkeler henz ortak bir para politikas izlemeye hazr durumda deildiler. Baka bir deyile bte, para ve maliye politikas gibi alanlarda egemenlik haklarn ksmen de olsa, Toplulua devredecek bir anlaya sahip bulunmuyorlard. O nedenle byle bir yola gitmek yerine parasal istikrar, d denge, fiyat istikrar ve tam alma gibi konulan, ulusal ekonomi politikalarnn ortak amalan olarak benimsemeyi tercih ettiler. Ancak zaman getike, dier ekonomik konularda olduu gibi, parasal alanda da ortak politikalar iz lemenin Avrupa'nn btnlemesi iin zorunlu olduu daha iyi anlalmtr. 81

Avrupa parasal birlii konusundaki gelimeler aadaki gibi bir gelime seyri izlemitir: 1. Tneldeki Ylan Parasal birleme yolundaki nemli admlardan birisi Smithsonian Kur Ayarlamalar ile dolarn devalasyonu srasnda atlmtr. Daha nce de belirtildii gibi, 18 Aralk 1971 tarihli Smithsonian Kararlar ile dolar teki paralara gre ortalama yzde 9 o-rannda devale edilmi ve ulusal paralarn dolar paritesi etrafnda toplam dalgalanma marj yzde 4,5'a ( % 2.25) kartlmt. Bu ise dolar dnda iki ulusal para arasndaki dalgalanma marjlar toplamnn yzde 9'a ulamas demekti. 82

Oysa AET lkeleri bu derece yksek bir dalgalanmay ilerdeki parasal bir leme amalarna uygun bulmuyorlard. O nedenle de 1972 ylnda aldklar bir kararla, ulusal paralan arasnda olabilecek dalgalanmann toplam snrlarn yzde 2.25'a indirdiler. Dier yandan da paralannn dolara kar olan ballklarn Smithsonian Anlamas'nm ngrd biimde daha geni dalgalanma snrlan iinde srdrdler. te bu "ki-bal" (two-tier) kur sistemine "tneldeki ylan" (snake in the tunnel) ad verilir. Ksacas, Avrupa para ylan, ye lkelerin birbirlerine gre dar snrlarla dalgalanan ulusal paralarnn Amerikan Dolar karsnda daha geni aralklar iinde dalgalanmasndan oluuyordu. Daha somut olarak, iki Topluluk yesinin paralar, birbirlerine kar en fazla toplam yzde 2.25 orannda deiebilirken, bunlardan her biri dolar karsnda toplam yzde 4.5 orannda deer kazanabilecek veya kaybedebilecekti. Bylece yzde 2.25'lik snr "ylan", yzde 4.5'luk snr da "tnelin" geniliini ifade ediyordu. Bylece ylan, tnelin snrlar iinde hareket edebilecekti!. 83

Tnelsiz Ylan Smithsonian Anlamas'ndan sonra da uluslararas para piyasalar durulmamt. 1972'de para buhranlar yeniden younluk kazand. 1973 ubatnda dolarn ikinci kez devalasyonuna karn speklatif akmlarn ard arkas kesilmiyordu. Bunun zerine, yukarda deinildii gibi, 1973 Martnn banda Avrupa dviz piyasalar iki haftalk bir sreyle kapatld. 16 Martta piyasalar yeniden aldnda Topluluk yeleri, yeni bir sistem uygulamaya koyduklarn dnyaya duyuruyorlard. yle ki, ulusal paralarn dolar karsnda ayr ayr ve herhangi bir snra bal olmadan dalgalanmaya brakyorlard. Dier bir deyile, Smithsonian Anlamasndaki dolara kar yzde 4.5'luk dalgalanma snn kaldrlm oluyordu. Bununla birlikte, sz konusu lkeler, kendi parala-n arasnda daha nceden belirlenen sabit kur (toplam %2.25 dalgalanma snrlan iindeki) uygulamasn srdryorlard. Bu uygulama da literatrde "tnelsiz ylan" (snake without tunnel) olarak adlandnlr. 84 b) Avrupa Para Sistemi

1979 Martnda kurulan Avrupa Para Sistemi (EMS-European Monetary System), Topluluk lkeleri arasnda parasal birlik yolunda salanan nemli bir ilerlemedir. EMS'nin temeli "Avrupa Para Birimi-ECU"ye (European Currency Unit) dayanyordu. ECU, para sepeti tekniine gre oluturulmu bir hesap birimi idi; ye lke paralarnn, ekonomik arlklarna gre belirlenen miktarlarnn bir araya getirilmesinden oluuyordu. rnein, ECU sepetinde Alman markna yaklak yzde 30, Fransz frankna da yzde 20 arlk verilmiti. ECU, deeri sabit bir para olarak Avrupa Birlii'nin hesap birimi idi Farkl ulusal paralarla ilgili mali ilemler, rnein lkeleraras kredi ve faiz ilemleri, yelik aidatlar, tarmsal sbvansiyonlar, topluluk btesi, vs., ECU ile deerlendiriliyordu. 85

Avrupa Para Sistemi'nin dayand Dviz Kuru Mekanizmas (Exchange Rate Mechanism-ERM)'nn baz zellikleri yle idi: Sisteme katlan her ye lkenin paras sabit bir pariteden ECU'ye balanmt; ulusal para ile ECU arasndaki bu sabit fiyata "merkezi kur" (central rate) ad veriliyordu. Piyasada kurlarn merkezi kur (ECU paritesi) etrafndaki dalgalanma marj nceleri toplam yzde 2.25 ile snrlandrlmt ("tnel" uygulamasnda olduu gibi), ancak 1993 Austosunda yaanan dviz krizinden sonra bu oran %15'e kartlmt. Avrupa Para Sistemi Almanya, Belika, Danimarka, Fransa, rlanda, talya, Lksemburg ve Hollanda arasnda kurulmutu. ngiltere, karlat ekonomik sorunlar dolaysyla ancak Ekim 1990'da APS'ye katlabilmi, fakat 1992'deki ekonomik kriz srasnda talya ile birlikte sz konusu sistemin dviz kuru mekanizmasndan ekilmiti. Toplulua sonradan girenlerden spanya, Portekiz ve Avusturya da kur mekanizmasna katlmlar,Yunanistan ise darda kalmt. 86 Maastricht Antlamas ve Parasal Birlik

Avrupa Topluluu Konseyi'ni oluturan on iki ye lkenin devlet veya hkmet bakanlar 1991 yl sonlarnda Hollanda'nn Maastricht kentinde toplanarak ekonomik ve parasal birlik konusunu karara baladlar. Maastricht Anlamas, Avrupa Birlii iin aamal biimde ekonomik ve parasal birlik kurulmasn ngrmekteydi. Ekonomik ve parasal birlik, AB iinde serbest mal, hizmet, emek ve sermayenin dolam ile birlikte tek para biriminin kabul anlamna gelmektedir. Bu amalara ulamak zere ortak para politikas uygulanmas, ekonomik politikalarn yaknlatrlmas ve maliye politikas bata olmak zere daha birok alanda uyum salanmas gerekir. 87

Maastricht Anlamas'nda ngrlen aamalardan geilerek Avrupa Birlii'nin tek para birimini oluturacak Euro, 1 Ocak 1999 tarihinde uygulamaya konmutur. Bu tarihte parasal birlie katlan lkelerin para birimleri, geri dnlmez biimde Euro'ya dntrlrken 31.12.1998 tarihindeki dviz kurlar esas alnm ve 1 ECU - 1 Euro olarak deitirilmitir. Euro yrrle girdii 1 Ocak 1999 tarihinden 1 Ocak 2002 tarihine kadar yalnz bir kaydi para olarak bankaclk ve finans lemlerinde kullanlacak, fiziki bir-varla sahip bulunmayacakt. Fiziki varla sahip ve piyasada kullanlan bT para durumuna gelmesi ise 2002 ylnn Ocak ay banda gereklemitir. O tarihten sonra alt aylk bir sre daha ulusal paralarn Euro ile birlikte dolam srdrlm, 1 Temmuz 2002 tarihinden sonra ise ulusal paralar kaldrlm ve Euro Avrupa Birliinin tek para birimi durumuna gelmitir 88

Maastricht Anlamasnda AB iinde gl ve istikrarl bir Euroya sahip olabilmek iin ye lkelerden yerine getirilmesi istenen koullar, dier bir deyile Maastricht kriterleri unlardr: Fiyat stikrar: Her ye lkenin yllk ortalama enflsyon oran, bu alanda en iyi sonu elde eden (fiyat art oranlan en dk olan) ye lke ortalamasnn 1,5 puan fazlasn gemeyecektir. Kamu a: ye lkenin bte a, o lke GSYH'snn yzde 3'n amamaldr. Kamu borlan: ye lkenin kamu borlarnn onun GSYH'sna oran yzde 60' gememelidir. Faiz oranlar: Her yenin ortalama faiz oran fiyat stikrar konusunda en iyi durumdaki lkenin faizlerinin ortalamasn iki puandan fazla amamaldr. 89

Euro balangta on bir AB lkesinin katlmyla uygulamaya girmitir. Yunanistan Maastricht kriterlerine uyum sa layamad iin nceleri Avrupa parasal birliinin dnda kalm, fakat 2000 yl yaznda sisteme katlmtr. Danimarka, sve ve ngiltere ise bu kstaslarn karlanmas asndan nemli sorunlar olmamasna karn sistemin dnda kalmay tercih etmiler ve bugne kadar da sisteme katlmamlardr. 90 Avrupa Merkez Bankas Birliin para politikasnn ynetimi tek ve bamsz bir kurulu olan Avrupa Merkez Bankas'na verilmitir. Avrupa Merkez Bankas (AMB) 1998 ylnda Frankfurt'ta faaliyete gemitir, ilk bakanlna bir Hollandal seilmitir. AMB'nin temel hedefi Euro blgesinde fiyat istikrarn salamaktr. Bu hedefi yerine getirirken de AB'nin srdrlebilir ekonomik byme, yeni istihdam alanlar yaratlmas, yaam standardnn iyiletirilmesi, vs. gibi temel hedefleriyle uyumlu olmaya allacaktr. Dier bir deyile, AMB, Birlik inde optimal bir politika bileimi oluturmada nemli bir

grev stlenmitir. Bunun yannda Birlie ye lkelerin, bata ma liye politikas olmak zere, uygulayacaklar politikalarn da ortak para politikas ile uyumlu olmas gerekir. 91 Beklenen Yararlar Parasal birlik ayn zamanda Avrupa Birlii iinde tek pazar glendirici ve ekonomik istikran artrc bir gelimedir. Byle bir uygulamann salayabilecei yararlan daha somut biimde aadaki gibi belirtebiliriz: Tek para birimine gei ile dviz kurlarnda ani ve ngrlemeyen dalgalanmalar ortadan kalkacak, bu da blgeye ynelik ticaret ve sermaye akmlarn hzlandrc etki yapacaktr. Ulusal paralar birbirine dntrmenin gerektirdii masraflar (al ve sat kurlar fark ve komisyonlar, vs. gibi) ortadan kalkacak, finans ve bankaclk ilemleri ucuzlayacak, ayn para birimini

kullanan birleik ve daha gl sermaye piyasalar oluacaktr. 92 Euro, birlik lkelerinde fiyatlara saydamlk getirecektir, bylece tketiciler fiyatlar dorudan karlatrabilme olanana kavuacaklar, bu da firmalar aras rekabeti artracak ve verimlilii ykseltecektir. Tek para biriminin uygulanmas blge iinde finansman kolaylatrp yatrmlar artrrken, blge dndan dolaysz yabanc sermaye yatrmlarm zendirecek, bylece de ekonomik bymeyi hzlandracaktr. -Ekonomik bymenin hzlanmas vergi gelirlerini artrp kamunun borlanma gereini azaltarak kamunun faizler zerindeki basksn da hafifletebilir. 93

IV. GNMZDEK ULUSLARARASI PARASAL UYGULAMALAR 1973 ylnn Mart aynda balca sanayilemi lkeler paralarn Amerikan dolar karsnda dalgalanmaya (tek tek veya Avrupa Topluluu'nda olduu gibi birlikte) braktlar. Bylece de sabit kurlu Bretton Woods Sistemi yklm oldu. Bu durumda serbest dalgalanmaya gemek, balca sanayilemi lkeler iin hemen hemen tek seenek durumunda idi. nk uygulayabilecekleri, nceden hazrlanm, anlamalara dayal bir para sistemi yoktu. Ancak yine de dalgal kur uygulamalarnn ksa sreli olaca dnlyordu. lerde, gemitekine benzer biimde geni kapsaml yeni bir uluslararas dzenleme yaplaca bekleniyordu. Ancak geen zaman, lkelerin bu uygulamalardan fazla ikayeti olmadklarn gsterdi. Belki o nedenle de, yeni bir sistem oluturulmas konusu byk lde gncelliini yitirdi. 94

zet olarak belirtmek gerekirse, bugn dnyada btn lkeler tarafndan paylalan, anlamalarla kurulmu, ayn kur sistemine bal bir uluslararas para sistemi yoktur. Bunun yerine, sabit kur sisteminden dalgal kur sistemine kadar deiebilen ve lkelerin kendileri tarafndan seilen, farkl sistem ve uygulamalar vardr. Uluslararas Para Fonu (IMF), uluslararas mali ilikileri dzenleme grevini srdrmektedir. Ancak Bretton Woods Sistemi'nin yklmasndan sonra ye lkelerin farkl uygulamalarna yasallk kazandrmak iin, IMF'nin kurulu yasasnda bir deiiklik yaplmtr. Bu deiiklikle, belirli ilkelere uymak kaydyla, dileyen yenin diledii kur sistemini benimseyebilecei resmen kabul edilmitir. 95 1. IMFnin Tasnifine Gre Dnyadaki Kur Uygulamalar

Yukarda da belirtildii gibi, bugn eitli dnya lkelerinin dviz kurlarna likin uygulamalar, sabit kur sisteminden dalgal kur sistemine kadar uzanan geni bir yelpaze oluturur. lkelerin uyguladklar farkl kur politikalar IMF tarafndan u ekilde snflandrlmtr: 96 Ayr bir ulusal para birimine sahip bulunmayan lkeler: Bu lkelerin bir ksm baka bir lkenin parasn kendi yasal para birimi olarak kullanrlar. ounlukla benimsenen para birimi Amerikan dolardr. Bir ksm da ortak para alan iinde yer almaktadr ve ortaklaa olarak ayn para birimini kullanrlar. Bunun rnei Euro blgesinde grlr.

Para Kurulu Dzenlemeleri: Para kurulu (currency board), daha nce de deinildii gibi, ulusal parann bir sabit kur zerinden yabanc paraya dntrlmesine dayanan ve emisyon kurumunun (merkez bankas) bu yasal zorunluluu karlamak zere sk kstlamalara tabi olduu bir sabit kur sistemidir. Sz konusu sistemde ulusal para, ancak dviz karl kartlabilir, dola mda olduu srece de yabanc varlklarla desteklenir. Dolaysyla para kurulu dzenlemelerinde merkez bankas, para arzn kontrol etmek, krediler konusunda son bavuru (lender of last resort) makam olarak grev yapmak gibi geleneksel para politikas fonksiyonlarna sahip bulunmamaktadr. Bununla birlikte, para kurulunun nasl oluturulduuna bal olarak para arzn ayarlama konusunda emisyon kurumuna yine de bir lde esneklik verilmi olabilir. 97 Geleneksel Sabit Kur Uygulamalar:Geleneksel sabit, kur sistemlerinde (fixed peg arrangements), lke ulusal parasn bir

byk yabanc lke parasna veya yabanc paralar sepetine balar. Bu sistemlerde dviz kurlar merkezi bir kur etrafnda olduka dar snrlar arasnda (genellikle %1 gibi) dalgalanr. Bu amala, lkenin d ticaret veya mali ilikide bulunduu lkelerin ulusal paralarndan zel para sepetleri oluturulabilir. Sepete katlan her para birimine onunla olan mal ve hizmet ticaretinin veya sermaye akmlarnn pay lsnde arlklar verilir. Yatay Bantlar inde Dalgalanan Sabit Kur Sistemleri:Yatay bantlar iinde dalgalanan sabit kur (pegged exchange rates within horizontal bands) sistemi diye adlandrlan bu uygulamalarda, ulusal parann deeri yasal veya fiili bir merkezi kur etrafnda geleneksel sabit kur sistemlerine gre biraz daha geni ( %1'den byk) snrlar iinde deiebilir. 98 Srnen Pariteler: Srnen pariteler (crawling peg) uygulamasnda, ulusal parann deerinde periyodik olarak, nceden iln edilen sabit oranlarda veya belirli

istatistik gstergelerin (rnein hedeflenen veya gerekleen i ve d enflasyon oranlar fark gibi) sonularna gre ayarlamalar yaplr. 99 Srnen Bantlar inde Dviz Kurlar: Ulusal parann deeri, merkezi bir kur etrafnda en az %lik snrlar iinde tutulur. Merkezi kurlarda belirli aralklarla ya sabit oranlarda, ya da belirli gstergelere gre ayarlamalar yaplr. 100 Bamsz Dalgalanma (Independent floating): Bu uygulamalarda dviz kurlanmn oluumu piyasa glerine

braklmtr. Arada bir dviz piyasasna yaplan mdahaleler, fiyat dalgalanmalarn yumuatmaya ve gereksiz dalgalanmalar nlemeye ynelmitir, parite kuru belirleme uygulamas yoktur. 101

Recently Viewed Presentations

  • Microsoft PowerPoint97 Quick Start

    Microsoft PowerPoint97 Quick Start

    Microsoft PowerPoint 97 Quick Start See PowerPoint in action Quick Start is a presentation designed to get you up and running quickly in PowerPoint. It was created in PowerPoint, using PowerPoint's powerful Slide Show features. Quick Start demonstrates the kind...
  • Marxism and Inequality - stcmsoc

    Marxism and Inequality - stcmsoc

    Look up some key words in your booklets, give me a definition and see if I can guess them. How do Marxists view inequality? Read the summary of Marx's view of society on page 2 of your booklets. What two...
  • Screening, IPOs, Warren Buffett(and a little Behavioral ...

    Screening, IPOs, Warren Buffett(and a little Behavioral ...

    To this day, I think improving the screens (based on our approach) would have the biggest ROI of any contributor to performance. Alexander Motola, 2013. Tip: Add your own speaker notes here. ... the event could not have been reasonably...
  • Team 3 Morning Report

    Team 3 Morning Report

    Patients with infection warranting parenteral therapy (in the absence of bacteremia or involvement beyond soft tissue) are typically treated for a total duration of 5 to 14 days. Once there are signs of clinical improvement with no evidence of systemic...
  • Datacast Use of Digital Television Datacasting for Public

    Datacast Use of Digital Television Datacasting for Public

    Contents. NPSTCisafederationoforganizationswhosemissionis to improvepublicsafetycommunicationsandinteroperabilitythroughcollaborative leadership.
  • CLINICAL TRIALS 101: Fundamentals for Orthopaedic Surgeons Dr.

    CLINICAL TRIALS 101: Fundamentals for Orthopaedic Surgeons Dr.

    Examples of generic measures include the Short-Form 36 (SF 36), SF 12 and Sickness Impact Profile. Utility Measures similarly provide a global picture of health, scored between 0 (worst imaginable health) and 1 (perfect health). These allow the comparison of...
  • Load Cells - Santa Rosa Junior College

    Load Cells - Santa Rosa Junior College

    Title: Load Cells Last modified by: SRJC Document presentation format: Custom Other titles: Helvetica Neue Light Helvetica Neue Mistral 필기체 Helvetica Title & Subtitle Title & Bullets Title, Bullets & Photo Photo - Vertical Photo - Horizontal Title & Bullets...
  • Booster Club Guidelines - Miami Palmetto High School

    Booster Club Guidelines - Miami Palmetto High School

    You MUST have Liability Insurance to hold fundraisers and Booster Events. Protect yourself, the school, the school board . MUST include the School Board of Miami Dade County as additional insured on the policy. Tell the Insurance Agent that this...